Tôi không chuẩn bị gì nhiều cho cuộc gặp gỡ với Cao Bằng. Tôi cứ nghĩ rằng mình cứ chơi với Hà Giang thỏa thích, Cao Bằng chỉ là điểm đi qua trên cung đường vòng về Hà Nội. Tôi nào có ngờ Cao Bằng đẹp đến thế, thì ra non nước Cao Bằng hữu tình là đây.
Rời Mèo Vạc, Hà Giang vào lúc chiều hơi muộn, xe tôi hướng về Cao Bằng. Ở Hà Giang, tôi đã quen với những mỏm đá tai mèo nhọn hoắt, những con đường cheo leo một bên là vực, một bên là vách núi dựng đứng. Tôi đã quen với cảm giác căng thẳng, nín thở đi qua góc cua hẹp, cảm giác khắc nghiệt, chống chọi và vươn lên khắp mọi nơi. Vậy mà đến khi vào Cao Bằng, bỗng nhiên thấy mình nhẹ bẫng. Sông Gâm hiện ra, những nương lúa, nương ngô hiện ra giữa thung lũng màu mỡ, rộng lớn. Đến Cao Bằng, không cần đọc qua sách vở, người ta cũng có thể hiểu ngay bằng mắt thế nào là thơ mộng, trữ tình.
“Lên đến Cao Bằng không sợ đói,
Nước trong, gạo trắng sẵn từ lâu.”
Tôi ngủ đêm ở Bảo Lạc, thị trấn bên dòng sông Gâm. Thị trấn bé đến mức đứng ở đâu trong thị trấn phóng tầm mắt ra cũng nhìn thấy sông Gâm. Lúc này là cuối đông, đầu xuân, cao điểm của mùa khô, cả thị trấn nhỏ không chạy đâu cho thoát khỏi bụi, bụi làm bạc phếch mọi cánh cửa, khô cằn con đường. Không ngờ cái khô cằn này lại tạo ra món xôi nếp nương ngon thế. Đó là gói xôi 15 nghìn tôi mua ăn sáng. Cô bán xôi có làn da căng hồng mịn màng. Tôi đã quên khuôn mặt cô nhưng gói xôi nếp nương dẻo thơm, đỗ xanh béo bùi đó thì nhớ mãi. Gói xôi mà chúng tôi chia nhau ăn đến miếng vụn cuối cùng.
Ăn xôi xong là cả xe phăng phăng vượt qua đèo Khâu Cốc Cha để tiến vào trung tâm tỉnh Cao Bằng. Hãy tưởng tượng trên con đường độc đạo bỗng có con đèo to lớn chắn ngay trước mặt thách thức bạn bước vào Cao Bằng. Người ta cực chẳng đã phải làm con đường bẻ qua bẻ lại tới 13 khúc mới qua được con đèo.
Cao Bằng tách biệt vì địa hình nên người ta gọi là “ốc đảo vùng cao”. Khi vượt qua “vỏ ốc” núi đá, bạn sẽ lọt vào mê cung thung lũng rộng và đẹp, hết thung lũng này đến thung lũng khác. Tôi đặt tên mới cho Cao Bằng là xứ thung lũng.
Ở Tà Xùa hay Hà Giang, khi bạn đi dọc những triền núi, nhìn ra xa là núi non trùng trùng điệp điệp hết lớp này đến lớp khác. Còn ở Cao Bằng, núi non không cố gắng thể hiện với bạn là nó trung điệp thế nào, nó chỉ đứng từ xa bao bọc lấy bạn, bình lặng đứng yên cho bạn thoải mái đi giữa những thung lũng rộng lớn, hai bên là cánh đồng lúa hay ruộng bậc thang. Mình chỉ việc hạ kính xe, nhoài đầu ra ngắm nhìn sự hoang sơ núi đồi, cánh đồng, làng mạc và những cái cây như đã hàng trăm năm tuổi. Ở Cao Bằng không cần cố gắng để đến điểm nay điểm kia tìm kiếm cảnh đẹp vì cảnh đẹp ở ngay trước mắt, ngay lúc này, trong mọi khung cảnh rồi.
Con sông Nho Quế ở Hà Giang thì mảnh như sợi chỉ, lòng sâu nước xiết, đi qua hẻm núi đá dựng đứng vậy mà khi về đến Cao Bằng nhập vào sông Gâm, nó hiền hòa, uốn lượn đi qua bản làng. Hành trình đi từ Hà Giang qua Cao Bằng hóa ra là hành trình đi dọc sông Gâm. Người ta hay nói “sông nước miền Tây” còn Cao Bằng là kiểu “sông nước vùng biên giới phương Bắc”, bên trĩu nặng phù sa còn bên mộng mơ xanh ngọc. Khi tới khu di tích Pắc Pó hay làng Pắc Pó mình nghĩ khung cảnh chắc là gần với tiên cảnh rồi.
Ở Cao Bằng mình còn đi qua đài tưởng niệm liệt sĩ không phải cho kháng chiến chống Mỹ mà là hy sinh trong chiến tranh biên giới. Nhìn khu vực tưởng niệm là biết những người xây ra nó đã rất nặng tâm tư. Trên bia tưởng niệm chỉ ghi chung chung là liệt sĩ hy sinh trong chiến tranh vệ quốc nhưng nhìn ngày tháng năm hy sinh thì ai cũng biết là cuộc chiến nào. Có ra đến vùng Cao Bằng, Lạng Sơn mới hình dung được cuộc chiến tranh biên giới khốc liệt, rộng lớn vượt xa hình dung trước đó. Người đốt phá hoàn toàn thị xã Lạng Sơn, Cao Bằng gần 50 năm trước cũng là người hiện nay đóng góp doanh số mấy tỉ đô mua sầu riêng, rau củ Việt Nam, giúp bao nhiêu nông dân đổi đời, mua nhà lầu xe hơi. Thôi thì chuyện đâu còn có đó. “Con đường này đôi ta đã đi quá vội vàng… Đã quá muộn chẳng kịp quay đầu tận hưởng”. Khi nhận ra Cao Bằng yêu dấu thì xe mình đã đi hết con đường biên giới tĩnh lặng để hướng về Lạng Sơn rồi. Trong đầu đầy tâm tư, tính toàn hành trình sắp tới nên đã trót để Cao Bằng ở lại. Xa xôi như thế, rồi chuyện này chuyện kia cách xa, liệu mình còn gặp lại nhau không nhỉ?
