Mình đứng giữa ải Chi Lăng, ngọn gió đầu xuân thổi cái lạnh xuyên qua người, tóc rối tung trong gió. Mình nhìn lên 2 bên là vách núi cao dựng đứng. Từ vách núi cao kia, suốt hàng ngàn năm đã có bao nhiêu hỏa tiễn, đạn pháo và binh sĩ thiện chiến ào ào lao xuống tiêu diệt đội quân giặc. Bao nhiêu đoàn quân phương Bắc đã xoay sở vượt qua đoạn thung lũng hẹp nơi mình đang đứng đây. Năm qua tháng, tháng qua ngày, nhiều thế hệ đã ngồi phục kích trên đỉnh núi cao cao kia, giữa ngày nắng gắt hay đêm sương rơi. Mình và các tiền nhân có lẽ đã gặp nhau trong khoảnh khắc đó. Một ngày đầu xuân, tiền nhân cũng đứng giữa cơn gió đầu xuân nhìn khung cảnh này như mình.
Suốt mấy năm phổ thông học trong sách vở về lịch sử hàng ngàn năm chống quân đô hộ phương Bắc, giờ này mình mới ở gần với lịch sử như vậy. Cuộc chiến ngàn năm đã ở đây, nơi chân mình đang đứng. Ai có thể nói khói lửa của hàng ngàn năm trước không liên quan gì đến tôi của ngày hôm nay?
Từ ải Chi Lăng chỉ đi thêm 1 lúc là tới Hà Nội rồi. Lạng Sơn ở sau lưng mình, bánh áp chao, vịt quay Lạng Sơn, phố Kỳ Lừa, trà sữa hạt dẻ ấm, đóa mộc lan trong sớm lạnh ở sau lưng mình. Tạm biệt xứ Lạng có chùa Thành bên dòng sông Kỳ Cùng ngang ngược, một mình chảy ngược về phương Bắc.
Một sáng đầu xuân lạnh 10 độ, 2 đứa con gái lọc cọc dậy sớm đi bộ ra công viên bờ sông Kỳ Cùng để chụp hình hoa mộc lan. Chắc người dân địa phương ở công viên sáng đó cũng thắc sao 2 đứa này chụp gì chụp hoài. Họ đâu biết từ miền Nam ra có bao giờ được thấy hoa mộc lan đâu. Giờ mình mới biết, Việt Nam có một thành phố trồng hoa mộc lan dọc cả công viên bờ sông như vậy. Mình cứ tiếc mãi, sao ở Hà Nội lâu thế không lên thăm xứ Lạng sớm hơn.
Lạng Sơn là điểm cuối trong hành trình đi dọc cung đường biên giới phía Bắc, khởi đầu từ Hà Giang.
Hà Giang thì mình đã từng đi 6 năm trước. Giờ quay lại con đường Hạnh Phúc đã không còn bắt gặp nhiều em bé vùng cao đi lững thững trên đường, thay vào đó là tiếng động cơ xe lao vun vút của từng đoàn khách phượt nối nuôi nhau. Có lúc trên cung đường này, mình tấp vào quán cà phê ngắm cảnh bên đường. Em gái đang lúi húi pha cà phê cho mình, khi em ngẩng mặt lên mình ngỡ ngàng: Em gái pha cà phê có cần đẹp vậy không?
Một lần khác, trước con đường vắt qua sườn núi dẫn vào bản, có em gái gùi cỏ, bó cỏ cao gần gấp rưỡi đầu người, gùi cỏ như muốn che lấp em. Xe mình từ từ lướt qua em rồi em vô tình ngẫng mặt lên, cả xe phải rộn ràng: em đẹp quá! Mỹ nhân vùng sơn cước là đây. Chắc khi 14, 15 tuổi, em đã vô tình gặp một trai bản ở chợ phiên nào đó. Khi nhà trai bản chồng đủ sính lễ, bạc trắng cho bố mẹ, em về làm dâu nhà người ta. Váy thổ cẩm lắc lư trên nương ngô nương cải, em chưa kịp biết mình đẹp thế nào.
Người dưới xuôi hay bảo nhau lên vùng cao dính phải bùa ngải trên đó là không về được. Bùa ngải là gì? Có phải là đôi má đỏ hồng của cô gái vùng cao? Có phải là nếp nương dẻo thơm ăn một lần nhớ mãi?
“Sống trong đá, chết vùi trong đá” – cuộc đời của con người chốn cao nguyên Đồng Văn gói gọn trong câu nói này. Khi lấy đá, đào đất, canh tác trên nương đá, người Mông luôn cúng xin linh hồn đá và thần núi cho phép, không khai thác bừa bãi, nếu không sẽ gặp tai nạn. Người Mông tin linh hồn người chết được linh hồn đá che chở, sưởi ấm, không bị “đói lạnh”.
Mình đi dọc con đường nhỏ hẹp vắt ngang vách núi dựng đứng Đồng Văn phóng mắt nhìn quanh chỉ toàn đá là đá xếp chồng lên nhau, lớp này đến lớp khác. Vậy mà chỉ cần hở ra một khoảng nào có lớp đất thịt mỏng nào là người ta trồng ngay lên đó luống ngô, hết ngô thì cải. Họ sống như thế, vươn lên như thế.
Từ cửa khẩu biên giới ở thị trấn Phó Bảng, Đồng Văn, mình nhìn xuống một bản làng ẩn mình. Nắng vàng, trời trong vắt, đá tai mèo xám lạnh, hoa cải mèo rực vàng, khắc nghiệt và thơ mộng. Chiếc váy thổ cẩm lắc lư giữa luống cải, té ra là một gia đình đi làm nương. Trong một phút giây thẫn thờ vì cái đẹp mình đã hỏi Chat GPT: Tôi, dân văn phòng làm công việc đầu óc ở thành phố lớn và những người nông dân trên nương kia, ai hạnh phúc hơn?
Mình đang ngồi ăn trong quán thì có cô bé lẽo đẽo cùng bố và anh trai vào quán ăn. Bố và anh trai mặc trang phục truyền thống của người Mông. Riêng cô bé vấn chiếc khăn đỏ rực rỡ trên đầu, tua rua đủ màu sắc đính trên khăn lắc lư theo bông hoa núi rừng. Cả gia đình có một chuyến đi xa rồi ghé vào ăn tối ở thị trấn Đồng Văn. Mình từng nghĩ mình thuộc dân tộc, khôn ngoan hơn, văn minh hơn nên cần chia sẻ, giúp đỡ những nhóm dân tộc thiếu số, thiệt thòi ở vùng núi cao. Nhưng khi biết về lịch sử di cư, bề dày văn hóa, tập tục và cách sống của họ, mình ngưỡng mộ và tôn trọng nếp sống. Mỗi dân tộc có số mệnh và lựa chọn riêng, chẳng phải khi nào về với văn minh, tiện nghi, tư duy của người dưới xuôi cũng tốt. Nếp sống phản ánh vẻ đẹp trong lựa chọn của họ.
