Bài viết này để dụ bạn mình đi Trung Quốc chơi. Nhưng tại sao nó lại viết về bảo tàng ở Trung Quốc nhỉ?

Kệ, chắc là có sự liên quan ở đây theo một logic nào đó. Không thể đi bảo tàng cùng bạn nên mình đem bảo tàng lên đây để cùng tham quan. Hãy để cổ vật kể câu chuyện về nền văn minh to lớn, huyền diệu chỉ cách mình vài giờ bay, đang chờ đợi bạn chiêm ngưỡng. Đại khái vậy.
Trong hành trình đi Trung Quốc 15 ngày, mình đã tham quan 5 cái bảo tàng ở Tuyền Châu, Thượng Hải & Bắc Kinh. Hôm đó mình đã vô tình lạc vào bảo tàng Thượng Hải.
Bảo tàng siêu to, đi cả ngày chắc chưa hết. Người ta nói rằng bảo tàng có nhiều bảo vật đến mức, mỗi tháng họ luân phiên giới thiệu chuyên đề mới thì phải mấy năm mới chưng hết bảo vật, có những bảo vật phải hàng mấy năm trời, hoặc phải có dịp đặc biệt mới được đem ra chưng bày một lần khiến cho giới say mê cổ vật ngóng chờ lắm. Đồ ăn thức uống ở đây đắt kinh hoàng nên nhiều gia đình dẫn theo trẻ nhỏ mang theo đồ để nghỉ ăn giữa ngày. Đi lên xuống cầu thang cuốn trong trung tâm bảo tàng to lớn, bạn sẽ hiểu cảm giác có hàng trăm camera theo dõi chỉa vào mình là như thế nào. Những bảo vật quý đều có bảo an đứng canh gác riêng. Mỗi bước chân như đi giữa những lát cắt trong lịch sử sâu dày hàng ngàn năm của văn minh Trung Hoa. Thôi đi tham quan với cái bụng đói cũng đáng.

Trong bảo tàng, những nhóm người Trung Quốc tụ lại quanh các cổ vật, một người cất tiếng giải thích đầy hào khí, những cái đầu xung quanh lắng nghe chăm chú, gật gà gật gù. Mình và cổ vật thì nhìn nhau nhưng chẳng biết gì về nhau cả. Mình chụp hình lại những cổ vật đẹp hoặc những cổ vật thu hút người xem nhất, rồi hơn 1 năm sau đem ra hỏi AI (con QWen 3.7 Plus có tích hợp sẵn trên Askii). Thế là các bạn biết không, sau mỗi cú enter, câu chuyện về từng bảo vật lại hiện ra. Mình ngồi chờ AI đưa câu trả lời, háo hức chờ đợi bước vào câu chuyện với bảo vật. Trời ơi, nhờ có AI, giờ tôi mới thực sự tham quan bảo tàng. Dưới đây là một số bảo vật mình tuyển lựa từ 2 chủ đề đồ đồng và đồ ngọc, chỉ là 1 phần nhỏ trong quy mô trưng bày khổng lồ ở bảo tàng Thượng Hải. Mời bạn cùng tham quan.

Đại Khắc Đỉnh.

Một trong những báu vật trấn馆 (trấn quán) tức bảo vật quan trọng nhất của Bảo tàng Thượng Hải.
Đỉnh có niên đại thời Tây Chu (cuối thế kỷ 11 TCN – 771 TCN). Đỉnh là biểu tượng tối cao của quyền lực và địa vị trong xã hội Trung Hoa cổ đại. Truyền thuyết kể rằng Vũ Vương lập Cửu Đỉnh tượng trưng cho chín châu, và ai nắm giữ Cửu Đỉnh thì nắm giữ thiên hạ nên “giành đỉnh” (问鼎) trở thành ẩn dụ cho việc tranh đoạt vương quyền. Có câu thành ngữ nổi tiếng: “Nhất ngôn cửu đỉnh” (一言九鼎), một lời nói nặng bằng chín đỉnh, nghĩa là lời nói cực kỳ có trọng lượng
Điều khiến Đại Khắc Đỉnh trở nên vô giá không phải chỉ ở kích thước hay hoa văn, mà là 290 chữ minh văn được khắc bên trong lòng đỉnh. Nội dung ghi lại:

Vua Chu (Chu Hiếu Vương) ban thưởng và bổ nhiệm quan chức tên là Khắc (克) (cháu của một vị quan có công) được kế thừa chức vụ tổ tiên, cùng với đất đai, thần dân và lễ phục.

Trong thời kỳ Chiến tranh Trung–Nhật (1937–1945), một phụ nữ trí thức đã chôn giấu Đại Khắc Đỉnh và nhiều bảo vật khác dưới nền nhà để không rơi vào tay quân xâm lược Nhật. Sau đó, hiến toàn bộ bộ sưu tập cho nhà nước.

透雕蟠龙纹鼓座 – Giá đỡ trống chạm rồng đan xen

透雕蟠龙纹鼓座 – Giá đỡ trống chạm rồng đan xen, một trong những bảo vật tinh xảo nhất của Bảo tàng Thượng Hải.
Niên đạiXuân Thu vãn kỳ (nửa đầu thế kỷ 6 TCN – 476 TCN)
Công năng: Giá đỡ Kiến cổ (建鼓 / Jiangu)
Kiến cổ (建鼓) là một loại nhạc cụ gõ có vị trí đặc biệt trong xã hội Trung Hoa cổ đại, Dùng để tấu nhạc trong các buổi tế lễ, yến tiệc cung đình hoặc dùng làm trống trận để chỉ huy quân đội, điều khiển nhịp tiến công.
Điều khiến bảo vật này kinh ngạc chính là kỹ thuật thấu điêu (透雕): Các con rồng được đúc lồng vào nhau, đan xen chằng chịt, tạo thành một khối ba chiều phức tạp. Khoảng trống giữa các con rồng cho phép nhìn xuyên qua, đây là kỹ thuật cực kỳ khó, đòi hỏi khuôn đúc tinh vi và kiểm soát nhiệt độ đồng hoàn hảo.
Bảo vật này mang đậm dấu ấn văn hóa nước Sở, một trong những nước chư hầu mạnh nhất thời Xuân Thu. Chiếc giá trống này, với sự phô trương kỹ thuật và nghệ thuật của nó, chính là minh chứng cho thấy các quý tộc nước Sở không chỉ cần quyền lực chính trị, mà còn muốn khẳng định đẳng cấp văn hóa thông qua những bảo vật xa hoa.
Nếu đi vòng quanh tủ kính để ngắm bảo vật này từ nhiều góc độ, mỗi góc nhìn sẽ tiết lộ một con rồng khác nhau đang “nhảy múa”. Đây chính là ý đồ của nghệ nhân xưa: tạo ra một tác phẩm sống động từ mọi hướng nhìn.

Lư hương đồng chạm rồng mạ vàng 鎏金蟠龙透雕铜熏炉

Thời kỳ: Nhà Hán (206 TCN – 220 SCN)
Lư hương này không chỉ là vật dụng đốt hương thông thường, mà là lễ khí dùng trong tế tự cung đình hoặc mộ táng quý tộc.
Kỹ thuật: Đúc sáp chảy (失蜡法) + mạ vàng (鎏金)
Kỹ thuật Đúc sáp chảy (失蜡法) là một trong những phát minh luyện kim vĩ đại nhất của nhân loại cổ đại! Trung Quốc đã sử dụng kỹ thuật này từ thời Xuân Thu (khoảng thế kỷ 6 TCN), sớm hơn phương Tây hàng trăm năm.
7 bước của kỹ thuật này được mô tả trong hình từ trái sang phải, bao gồm: Tạo mẫu bằng sáp → bọc đất sét → nung chảy sáp → rót đồng lỏng vào khuôn → phá khuôn lấy sản phẩm
Chiếc lư hương nhỏ trên kệ cao chính là thành phẩm cuối cùng. Thân lư hương chạm rồng uốn khúc xuyên thấu. Nắp lư hương hình núi tiên Bồng Lai, nơi ở của tiên nhân theo Đạo giáo. Mạ vàng toàn bộ bề mặt, sáng rực rỡ.
Theo tín ngưỡng thời Hán, núi Bồng Lai là nơi ở của các tiên nhân bất tử. Khi đốt hương trong lư, khói bay ra từ các khe núi tạo cảm giác lư hương đang “sống”, mây mù bao phủ núi tiên, tiên nhân ẩn hiện. Đây là sự kết hợp hoàn hảo giữa nghệ thuật, kỹ thuật và tín ngưỡng.
Kỹ thuật đúc sáp chảy đã tồn tại hơn 6.000 năm và vẫn còn được ứng dụng rộng rãi cho đến ngày nay. NASA vẫn đang dùng để chế tạo động cơ tên lửa.

Nghệ thuật chế tạo khuôn mẫu & hoa văn đồ đồng

Số 1: ⚔️ Chiếc Qua (戈) hoa văn xuyên thấu.
⚔️ Qua (戈) là vũ khí “quốc bảo” của Trung Hoa cổ được dùng từ thời Thương (1600 TCN) đến tận thời Hán. Nó tượng trưng cho quyền lực quân sự chữ “武” (võ) trong tiếng Hán được ghép từ chữ “戈” (qua) và “止” (dừng), nghĩa là “dùng vũ khí để dừng chiến tranh”.
Lưỡi qua có hoa văn lưới xuyên thấu (镂空): những lỗ nhỏ hình học được đục xuyên qua kim loại. Hoa văn xuyên thấu này phản ánh kỹ thuật làm khuôn đất sét đỉnh cao: nghệ nhân phải làm khuôn đất sét cực kỳ tinh xảo. Họ tạo mẫu bằng sáp hoặc đất sét mềm, khắc hoa văn phức tạp, sau đó đúc đồng vào.
Số 2: Đỉnh (鼎) nhỏ hoa văn lưới. Đỉnh đồng là lễ khí quan trọng bậc nhất trong văn hóa Trung Hoa.
Số 3: Bình (壶) lớn hoa văn lưới nổi. Đây chính là minh chứng cho kỹ thuật “模印法” (in khuôn mẫu): nghệ nhân dùng một khối khuôn nhỏ có hoa văn, dập lặp đi lặp lại lên khuôn đất sét trước khi đúc.
Số 4: Tấm khuôn mẫu hoa văn (模印)

Nông Sự Đồ Ngọc Sơn 农事图玉山

Nhìn kỹ vào tác phẩm, bạn sẽ thấy một thế giới thu nhỏ hoàn chỉnh: Ngọn núi đá nhấp nhô, uốn lượn tự nhiên, Một ngôi đình nhỏ nằm trong hang núi — nơi ẩn cư của văn nhân, Cây tùng/cây mai mọc trên vách đá, Có cảnh người làm ruộng — thể hiện đời sống dân dã và dòng suối chảy dưới chân núi.
Đây là tác phẩm thể hiện đỉnh cao nhất về: tay nghề + thiết kế + chất liệu ngọc trong toàn bộ lịch sử Trung Hoa.
Ngọc Hòa Điền (和田玉) là loại ngọc quý nhất Trung Hoa, khai thác từ vùng Hòa Điền, Tân Cương. Từ xưa đã quý hơn vàng: “thiên kim nan mua ngọc tốt”
Trong văn hóa Trung Hoa, núi non không chỉ là phong cảnh — nó là biểu tượng của đạo đức và tinh thần:

• Núi = sự vững chãi, nhân đức (仁者乐山)
• Nước = sự linh hoạt, trí tuệ (智者乐水)

Việc khắc cảnh làm ruộng trên ngọc quý thể hiện tư tưởng Nho giáo:

• “Dĩ nông vi bản” (以农为本) — Nông nghiệp là gốc của đất nước

Hình ảnh ngôi đình ẩn trong núi là motif kinh điển của văn nhân họa, thể hiện khát vọng rút lui khỏi thế tục, sống hòa hợp với thiên nhiên. 

Miếng ngọc này trông nhỏ nhắn, thanh tao, nhưng thực chất nó là kết tinh của hàng ngàn năm văn hóa — từ kỹ thuật khai thác ngọc ở Tân Cương xa xôi, đến nghệ thuật điêu khắc tinh xảo, đến triết lý sơn thủy của văn nhân, đến tư tưởng “dĩ nông vi bản” của Nho giáo. Tất cả gói gọn trong một tác phẩm vừa vặn trong lòng bàn tay! 

Đây chính là tinh hoa của văn minh Trung Hoa: biến vật liệu quý nhất thành tác phẩm nghệ thuật mang ý nghĩa triết học sâu sắc nhất!

Song Long Nhĩ Nhũ Đinh Văn Ngọc Quỹ (双龙耳乳丁纹玉簋)
Một bát ngọc khác thời nhà Minh. Hai tay cầm được điêu khắc thành hình rồng, đối xứng hai bên — biểu tượng của quyền uy và sức mạnh. Trên thân bát là những núm tròn nổi (bosses) xếp thành hàng, mô phỏng hoa văn trên các bình đồng cổ đại. “Quỹ” (簋) vốn là bát đựng thức ăn nghi lễ bằng đồng thau thời Thương–Chu, dùng trong tế tự tổ tiên.

Nói thêm về văn hóa Ngọc khí của Trung Quốc:
Trung Quốc được mệnh danh là “Ngọc thạch chi quốc” (玉石之国), với truyền thống chế tác ngọc kéo dài gần 10.000 năm. Trong xã hội Trung Hoa cổ đại, ngọc đóng vai trò đa chiều: Giao tiếp với tổ tiên, thần linh, Trời Đất là vật trung gian giữa thế giới người sống và thế giới tâm linh; Bùa hộ mệnh – Xua đuổi tà ma, bảo vệ người sống lẫn kẻ chết; Biểu tượng địa vị – Thể hiện sự giàu có, quyền lực và danh phận; Thuốc trường sinh – Được coi như “tiên dược” kéo dài tuổi thọ.
Năm đặc tính tự nhiên của ngọc được người Trung Hoa nhân cách hóa thành 5 đức tính của bậc quân tử: Ôn nhuận (ấm áp, mịn màng) – Nhân; Khiết bạch (trong sạch) – Nghĩa; Kiên nhẫn (cứng bền) – Trí; Trong suốt – Dũng; Bền vững – Khiết.
Đây chính là nguồn gốc của câu nói nổi tiếng: “Quân tử tỷ đức ư ngọc” – Bậc quân tử so đức mình với ngọc.
Ngọc văn hóa đã thấm sâu vào tính cách dân tộc Trung Hoa. Dù đã trải qua hàng ngàn năm biến động, người Trung Quốc vẫn không bao giờ từ bỏ mối duyên với ngọc.

Thần Nhân Ưng Văn Ngọc Việt (神人鹰纹玉钺)

Văn hóa Long Sơn (龙山文化), khoảng 4.500–4.000 năm trước (tức ~2500–2000 TCN)
Việt (钺) vốn là một loại rìu chiến bằng đồng hoặc đá trong thời cổ đại. Khi chế tạo bằng ngọc, Ngọc Việt là biểu tượng của quân quyền và thần quyền — chỉ thủ lĩnh tối cao mới được sở hữu. Nó là “cây gậy quyền lực” của xã hội Trung Hoa 4.000 năm trước.
Khi thủ lĩnh cầm Ngọc Việt, ông ta đồng thời nắm giữ:

• ⚔️ Quyền lực quân sự (tướng lĩnh)
• 🙏 Quyền lực tâm linh (tư tế thông thần)

trên bề mặt ngọc Việt này có chạm khắc hai hình tượng: Thần Nhân (神人) — Mặt nạ thần linh và Chim Ưng (鹰) — Sứ giả của trời

Chiếc Ngọc Việt này không đơn thuần là một món đồ trang trí, nó là biểu tượng quyền lực tối thượng của một thủ lĩnh 4.000 năm trước, mang trên mình hình ảnh của thần linh và chim ưng những sứ giả kết nối trời và đất. Ánh sáng mờ ảo là cách bảo tàng tôn vinh sự thiêng liêng của bảo vật này.

Chữ “Vương” (王) trong giáp cốt văn có hình dáng giống hệt một chiếc Ngọc Việt, đầu rộng, thân thuôn, có lỗ xỏ cán. Điều này chứng tỏ: quyền lực của vua chúa bắt nguồn từ quyền lực của chiếc rìu nghi lễ.
Chữ “父” (Phụ/Cha) cũng vậy, hình ảnh bàn tay cầm rìu, thể hiện vai trò của người cha như một thủ lĩnh, người bảo vệ gia tộc

Cổ vật thì còn hơn trăm món mà mình mệt quá. Nếu các bạn thích thì để mình làm tiếp phần sau nhé! Bye!